भक्तपुर जिल्लाको कान्छो नगरपालिका चाँगुनारायण, इतिहास, संस्कृति र प्रकृतिको अद्वितीय संगम हो । काठमाडौँ र काभ्रेपलाञ्चोक जिल्लासँग सिमाना जोडिएको यस नगरपालिकाको नाम, युनेस्को विश्वसम्पदा सूचीमा सूचीकृत प्राचीन चाँगुनारायण मन्दिरबाट राखिएको हो–जसले हजारौं वर्षदेखिको सांस्कृतिक गौरव बोकेको छ ।

नौ वडामा फैलिएको चाँगुनारायण नगरपालिका, सरस्वतीखेलदेखि ताथलीसम्म फैलिएको हरित क्षेत्र, सफा वातावरण र सुन्दर दृश्यावलीले भरिपूर्ण छ । यहाँ समथर भूभागदेखि हरियाली पहाडसम्म विविध भूगोल पाइन्छ, जसले कृषि र पर्यटन दुबैको लागि यसलाई एक अनुपम गन्तव्य बनाएको छ ।

धार्मिक, सांस्कृतिक र प्राकृतिक दृष्टिले भरिपूर्ण यस नगरमा चाँगुनारायण मन्दिर, त्रिशुल डाँडा, नगरकोट क्षेत्र, मुहानपोखरी, महादेव पोखरी, बोजिनी ड्याम, रानी झुलाजस्ता स्थलहरू प्रमुख पर्यटकीय आकर्षण हुन् । यहाँ दैनिक हजारौं स्वदेशी तथा विदेशी पर्यटकहरूको आगमन हुन्छ । स्वच्छ हावा, हरियाली जंगल, मनोरम हिमशृंखलाको दृश्य र शान्त धार्मिक वातावरणले यो नगरलाई प्राकृतिक स्वर्गझैँ बनाएको छ ।

हालका वर्षहरूमा यहाँ पदयात्रा (हाइकिङ) गर्नेको संख्या उल्लेख्य रूपमा बढ्दै गएको छ । व्यस्त शहरको कोलाहलबाट केही समय टाढा बस्न चाहनेहरूका लागि चाँगुनारायणको पदमार्गहरू विशेष आकर्षणका केन्द्र बनेका छन् । जंगलको शितल हावामा रमाउँदै, चराचुरुंगीका मधुर आवाजसँगै शारीरिक र मानसिक स्वास्थ्य सन्तुलन खोज्नेहरूका लागि यो नगर एक आदर्श गन्तव्य बन्न पुगेको छ ।

चाँगुनारायण नगरभित्र रहेका पदमार्गहरू प्राकृतिक सौन्दर्य, सांस्कृतिक सम्पदा, र हिमालय पर्वत श्रृंखलाको दृश्यावलोकनका लागि प्रसिद्ध छन् । जसको लागि काठमाडौंबाट नजिकै रहेको चाँगुनारायण र नगरकोट क्षेत्र सहज र सरल गन्तव्य बनिसकेको देखिन्छ । यो ठाँउ पदयात्रा (हाइकिङ) प्रेमीहरूका लागि अत्यन्तै उपयुक्त गन्तव्य हो । 

राणाकाल भन्दा अगाडिदेखि सिन्धुपाल्चोक, काभ्रेपलान्चोक जिल्लाका धेरै मानिसहरु शहर आउँदा प्रयोग गर्ने पदमार्गहरू यतिबेला लोप भइसकेका छन् भन्दा फरक नपर्ला । त्यसको संरक्षण गर्दै कतिपय स्थानमा पुनःनिर्माण गर्न चाँगुनारायण नगरपालिका र आसपासका स्थानीय सरकार एकजुट हुनुपर्ने देखिन्छ । भौतिक विकासको मेरुदण्डको रुपमा रहेको पक्की सडक विस्तारले प्राकृतिक मार्गको विनाश हुदाँ स्वतः पदमार्ग लोप हुने वा नासिने क्रम भएकोल त्यसको सक्दो संरक्षण समेत आवश्यक छ । 

सडक विस्तारको कारणले पदमार्ग नै सडक भएपछि विगतमा गोरेटो वा घोरेटोमार्फत यात्रा गर्ने परम्परा अब पक्की सडकमै तय गर्नु पर्ने अवस्था समेत रहेको छ । प्रकृति र वातावरणसँग रमाउदैं गरिने यात्रा मोटरको तीव्र ध्वनी सुनेर गर्नु पर्दा पर्यटकीय हिसाबले त्यो सकारात्मक भने होइन । चाँगुनारायणमा हाल केही स्थानमा नयाँ पदमार्ग निर्माण गरिएपनि त्यसको उचित संरक्षण हुन सकिरहेको देखिँदैन । विगतमा नेपाली भन्दापनि बाह्य पर्यटकको पदयात्राले नगरकोट क्षेत्रका आसपासका गाउँहरूमा चहलपहल देखिने गरेको थियो । 

चाँगुनारायण नगरपालिका र नगरकोट क्षेत्र आसपासमा रहेका पदमार्गहरू प्राकृतिक सौन्दर्य, सांस्कृतिक सम्पदा र हिमालय पर्वत श्रृंखलाको दृश्यावलोकनका लागि प्रसिद्ध छन् । केही प्रमुख पदमार्ग यस्ता छन् ।

१. नगरकोट–चाँगुनारायण–भक्तपुर पदमार्ग 
यो पदमार्ग प्राकृतिक, धार्मीक र सांस्कृति हिसाबले निकै उत्कृष्ट रहेको छ । यसको दूरि करिब १८ किलोमिटर छ । नगरकोट बजारबाट गड्गडे, सनराइज, तेलकोट, त्रिशुलडाडाँ, चाँगु मन्दिर, झौखलेहुदैं भक्तपुर नगरक्षेत्र प्रवेश गर्न सकिन्छ । करिब ६ घण्टा समयमा यो दूरी पार गर्न लाग्न सक्छ । यो मार्गमा ग्रामीण जीवनशैली, हरियाली वन, र हिमालयन दृश्यहरूको आनन्द लिन सकिन्छ । 

२. नगरकोट–कात्तिके –गैरीगाँउ–नाल्दूम–नगरकोट पदमार्ग
यो पदमार्ग भक्तपुर जिल्लाको चाँगुनारायण नगरपालिकाको वडा नं.६ नगरकोटबाट सुरु हुदैं काठमाडौं जिल्लाको शंखरापुर नगरपालिकाको कातिके बजार निस्किएर काभ्र्रेपलान्चोक जिल्लाको मण्डनदेउपुर नगरपालिका वडा नं. १ ढाडागाउँ, गैरिगाउँ हुदैं सोही नगरको वडा न २ को नाल्दुमको सुन्दर तामाङ्ग बस्ती हुदैं नगरकोट बजार क्षेत्र आउन सकिन्छ । 

करिब १२ किलोमिटर दूरी रहेको यो पदमार्ग केही दूरी जंगल यात्रा, हिमाली दृश्य हेर्दै स्थानीय तामाङ परम्पराका साथै ग्रामीण जनजिवनको आनन्द लिन समेत सकिन्छ । पदयात्रीहरुले स्थानीय उत्पादनहरु खरिद समेत गर्न पाउनेछन् । करिब ४ घण्टामा यो दूरी पार गर्न सकिनेछ । यो पदमार्ग नगरकोटको वरिपरि रहेको छ र यसले हिमालय पर्वत श्रृंखलाको ३६० डिग्री दृश्य प्रदान गर्दछ । 

३ नगरकोट–टावर पदमार्ग
नगरकोट बजारबाट सुरु हुने यो पदमार्ग २२०० मिटर उचाइमा रहेको पदमार्गमा माथि टावरमा पुगेपछि वृत्ताकार रुपमा वरपरका दृश्य अवलोकन गर्न सकिन्छ । जहाँबाट काठमाडौं उपत्यका, जुगल हिमाल, गौरीशंकर हिमश्रृंखला र सुन्दर गाउँ बस्तीहरूको दृश्य अवलोकन गर्न सकिन्छ । करिब ४ किलोमिटर दूरी पार गर्न समय २ घण्टा लाग्छ । 

४ नगरकोट–धुलिखेल–नमोबुद्ध पदमार्ग 
नगरकोट बजारबाट टावर हुँदै बनेपा—धुलिखेल बजारबाट काभ्रे भञ्ज्याङ्ग निस्किएर नमोबुद्धसम्म पुग्ने यो पदमार्ग बाह्य तथा आन्तरिक पर्यटकहरुको रोजाइको मार्ग हो । यो पदमार्ग ग्रामीण क्षेत्र, हरियाली वन तथा हिमाली दृश्यको लागि प्रसिद्ध छ । यो मार्गमा परम्परागत रुपमा रहेका ब्राह्मण, नेवारी, तामाङ्ग गाउँहरू र कृषि प्रणालीको अवलोकन गर्न सकिन्छ । करिब २७ किलोमिटर दूरीको यो पदमार्ग पार गर्न समय भने १० घण्टा लाग्न सक्छ । 

५. नगरकोट–जहरसिंह पौवा–शिवपुरी राष्ट्रिय निकुञ्ज पदमार्ग
प्राकृतिक रुपले भरिपूर्ण यस पदमार्गको यात्राबाट यात्रीले एउटा फरक अनुभूति प्राप्त गर्न सक्छन् । हरियो वन, सेता हिमाल र स्थानीय जीवनशैलीको अनुभव गर्दै यात्रा गर्न सकिन्छ । करिब १८ किलोमिटरको यो दुरी पार गर्न ७ घण्टा समय लाग्न सक्छ । विगतदेखि हालसम्मपनि यो मार्गमा पदयात्रा गर्ने विदेशीहरूको चाप घटेको छैन । यहाँबाट मनास्लु, लाङटाङ, गणेश हिमालका दृश्य आखाँमा कैद गर्न सकिन्छ । 

६. मुहान पोखरी–मजुवा महादेव पोखरी–नगरकोट पदमार्ग 
चाँगुनारायण नगरपालिका तत्कालिन नगरप्रमुख सोम प्रसाद मिश्रको पहलमा यो पदर्मागमा सिँढी बनाउने काम भएपछि यसले चर्चा पाएको हो । मुहान पोखरीबाट वनजंगल र झरनाको आनन्द लिदै यसमार्गमा पदयात्रा गर्न सकिन्छ । करिब ५ किलोमिटरको यात्रा पछि महादेव पोखरी पुगिन्छ । यहाँबाट करिब ४ किलोमिटरको यात्रा गरेपछि नगरकोट बजार पुग्न सकिन्छ । यो मध्यम खालको पदमार्ग हो । ४ घण्टामा यो दूरी पार गर्न सकिन्छ । यो मार्गको दूरी ९ किलोमिटर रहेको छ । 

७. सुडाल बोजिनी ड्याम–टावर नगरकोट पदमार्ग  
चाँगुनारायण नगरपालिका वडा नं. ८ मा रहेको मानव निर्मित बोजिनी ड्यामबाट सुरु गर्न सकिने यो पदमार्गको यात्रा करिब ४ किलोमिटर दुरीको रहेको छ । करिब २ घण्टाको यात्रापछि नगरकोट टावर पुगिन्छ ।

पदयात्रा जाँदा के लैजानै  ? 
यदि सम्भव भएमा स्थानीय गाइडको सहायता लिएर पर्दयात्रा गर्नु राम्रो हुनेछ । जसले मार्गदर्शन र स्थानीय जानकारी प्रदान गर्न सहज हुनेछ भने यात्रा थप रमाइलो हुने छ । पदयात्रा गर्दा पर्याप्त पानी, सामान्य खाजा र आवश्यक सामग्रीहरू साथमा लैजानु पर्दछ । सामान्य औषधी समेत लिएर हिँड्नु पर्दछ । मार्गमा यात्रा गर्दा स्थानीय धर्म, संस्कृतिको सम्मान गर्नुहोस् । वातावरण सफा बनाउन जथाभावी फोहर नगर्नुहोस् । 
स्रोत : स्थानीय वासिन्दा र पदयात्राकर्मीहरू 

(लेखक ढकाल हाल नेपाल पत्रकार महासंघ जिल्ला शाखा भक्तपुरका उपाध्यक्ष हुनुहुन्छ ।)

चाँगुनारायण स्मारिका २०८२ बाट साभार