काठमाडौं । विश्वकै सबैभन्दा उत्कृष्ठ पुरस्कारको रुपमा लिइने नोबेल शान्ति पुरस्कारबाट रुस, युक्रेन र बेलारुसका अनगरिक समाजका अभियन्ताहरु पुरस्कृत हुने भएको छ । नोबल पुरस्कार प्रदान गर्ने संस्था नोबेल पुरस्कार संगठनले एकजना व्यक्ति र २ जना संस्थालाई संयुक्त रुपमा यो पुरस्कार दिने घोषणा गरेको हो । उनीहरूले धेरै वर्षदेखि सत्ताको आलोचना गर्ने र नागरिकको मौलिक अधिकारको रक्षा गर्ने अधिकारलाई बढावा दिएको समितिले जनाएको छ। युद्ध अपराध, मानवअधिकार उल्लंघन र शक्तिको दुरुपयोगलाई अभिलेखीकरण गर्न उत्कृष्ट प्रयास गरेको भन्दै समितिले उनीहरूको प्रशंसा समेत गरेको छ ।
यसरी पुरस्कार पाउनेमा बेलारुसका मानवअधिकार अधिवक्ता एलेस बिलियात्स्की, रुसी मानवअधिकार संगठन मेमोरियल र युक्रेनी मानवअधिकार संगठन सेन्टर फर सिभिल लिबर्टिज रहेका छन् । त्यसमध्ये बिलियात्स्की सन् १९८० मा बेलारुसमा देखिएको मानव अधिकार आन्दोदनको सुरुवातकर्तामध्ये एक रहेको समितिले जनाएको छ ।
उनले सन् १९९६ मा मा भियस्ना नामक संस्थाको स्थापना गरेर राष्ट्रपतिलाई तानाशाही शक्ति प्रदान गर्ने विवादास्पद संवैधानिक संशोधनको विरुद्धमा व्यापक प्रदर्शन गरेका थिए । उनले जेलमा परेका प्रदर्शनकारी र तिनीका परिवारलाई सहयोग प्रदान गर्दै संगठनलाई एक व्यापकमानव अधिकार संगठनको रूपमा विकसित गर्न सफल भएको उल्लेख गरेको छ ।
एलेस बिलियात्स्की२०११ देखि २०१४ सम्म जेलमा परेका थिए। सन् २०२० मा शासनविरुद्ध ठूलो मात्रामा प्रदर्शन भएपछि उनी फेरि पक्राउ परेका थिए। उनी अहिले पनि हिरासतमा छन् । व्यक्तिगत रुपमा अत्यन्त कठिन अवस्था भए पनि बिलियात्स्कीले बेलारुसमा मानवअधिकार र प्रजातन्त्रको लागि आफ्नो अडानमा एक इञ्च पनि पछि नहटेको समितिको मूल्यांकन छ ।
अर्को संस्था मानव अधिकार संगठन मेमोरियल १९८७ मा पूर्व सोभियत संघमा मानव अधिकार कार्यकर्ताहरुद्वारा स्थापित गरिएको थियो । नोबेल शान्ति पुरस्कार विजेता आन्द्रेई सखारोभ र मानवअधिकार अधिवक्ता स्वेतलाना गानुस्किना संस्थापकहरूमा थिए। यसले तात्कालिन कम्युनिष्ट शासकको दमनलाई कहिलै बिर्सन नदिने सुनिश्चित गर्ने अभियान थियो । यस्ता अपराधजन्य घटनालाई संरक्षण गर्दा नयाँ अपराधहरू रोक्न सकिन्छ भन्ने संस्थाको धारणा थियो ।
सोभियत संघको पतनपछि मेमोरियल रूसको सबैभन्दा ठूलो मानव अधिकार संगठन बन्यो। स्टालिनवादी युगका पीडितहरूमा कागजातको केन्द्र स्थापना गर्नुको साथै, मेमोरियलले रूसमा राजनीतिक उत्पीडन र मानवअधिकार उल्लङ्घनको बारेमा जानकारी संकलन र व्यवस्थित गर्यो। मेमोरियल रूसी हिरासत सुविधाहरूमा राजनीतिक कैदीहरूको जानकारीको सबैभन्दा आधिकारिक स्रोत बन्यो। सङ्गठन सैन्यवाद विरुद्ध लड्न र कानूनको शासनमा आधारित मानव अधिकार र सरकारको प्रवर्द्धन गर्ने प्रयासमा यो संस्था अग्रपंक्तिमा उभिएको समितिको मूल्यांकन छ ।
सो संगठनले चेचेन युद्धको समयमा, मेमोरियलले रुसी र रुसी समर्थक सेनाहरूद्वारा नागरिक आबादीमा गरिएका दुर्व्यवहार र युद्ध अपराधहरूको जानकारी सङ्कलन र प्रमाणीकरण गर्यो। मेमोरियललाई डिसेम्बर २०२१ रुसी अधिकारीहरूले खारेज गर्ने र कागजात केन्द्र स्थायी रूपमा बन्द गर्ने निर्णय गरेका थिए।
त्यस्तै, पुरस्कार पाउने अर्को संस्थामा नागरिक स्वतन्त्रता केन्द्र परेको छ । युक्रेनमा मानवअधिकार र प्रजातन्त्रलाई अगाडि बढाउने उद्देश्यले सन् २००७ मा कीभमा सो संस्था स्थापना भएको थियो। केन्द्रले युक्रेनी नागरिक समाजलाई बलियो बनाउन र युक्रेनलाई पूर्ण लोकतन्त्र बनाउन सरकारी अधिकारीलाई दबाब दिने उद्देश्य लिएको छ। यही संस्थाको प्रयासस्वरुव युक्रेन अन्तर्राष्ट्रिय फौजदारी अदालतमा आबद्ध भएको छ।
फेब्रुअरी २०२२ मा युक्रेनमा रूसको आक्रमणपछि नागरिक स्वतन्त्रता केन्द्रले युक्रेनी नागरिक जनसंख्या विरुद्ध रूसी युद्ध अपराधहरू पहिचान र अभिलेखीकरण गर्ने प्रयासमा संलग्न भएको समितिले जनाएको छ। अहिले पनि संस्थाले अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारहरूसँगको सहकार्यमा, केन्द्रले दोषी पक्षहरूलाई उनीहरूको अपराधको लागि जवाफदेही बनाउनको लागि अग्रगामी भूमिका खेलिरहेको छ।
