भारतमा कोरोना भाइरसको दोस्रो लहरका कारण अस्पतालमा अक्सिजन आपूर्तिमा देशका धेरैजसो ठाउँहरुमा गम्भीर अवस्था देखा परेको छ । यस्तो अवस्था देशमा पहिला कहिल्यै देखिएको थिएन।
गत केही हप्ताहरूमा संघीय राजधानी दिल्लीका हरेक अस्पतालहरू हरेक दिन अक्सिजनको लागि गुहार माग्दै आएका थिए । सोशल मिडियामा सन्देशहरूले भरिएको थियो कि अस्पतालले केही घण्टा मात्र अक्सिजन आपूर्ति गरिरहेको छ र बिरामीहरूको जीवनमा खतरा छ ।
मे १ मा महरौली स्थित बत्रा अस्पतालको आईसीयूमा भर्ना भएका १२ कोभिड बिरामीको मृत्यु भयो । अस्पतालले अक्सिजनको अभाव नै यसको मुख्य कारण रहेको ठहरायो। त्यसभन्दा केही दिनअघि, दिल्लीको रोहिणीस्थित जयपुर गोल्डेन अस्पतालको आईसीयूमा भर्ना भएका २० व्यक्तिको अक्सिजन स्तर कम भएको कारण कारण मृत्यु भयो।
सो अस्पतालले उच्च अदालतसमक्ष दिल्ली सरकारले अक्सिजन वितरणमा ढिलाइ भएको आरोप लगायो । दिल्ली सरकारले भने बिरामीको मृत्यु अक्सिजनको कमीले नभई अस्पतालकै कारणले भएको थियो ।
दिल्लीको प्रमुख अस्पतालहरू मध्ये एक, सर गंगाराम अस्पतालको पनि २२ र २३ अप्रिलमा २५ जना गम्भीर बिमारीहरु अक्सिजनको अभावका कारण मृत्यु भयो । ती सबै बिरामीहरू हाइ फ्लो अक्सिजन सपोर्टमा थिए । तर, आधिकारिक रूपमा मृत्युको कारणलाई अक्सिजनको कमीको रूपमा लिइएन।
४ मे को दिन इलाहाबाद उच्च अदालतले कडा टिप्पणी गर्दै अस्पतालहरुमा बिरामीको मृत्यु अक्सिजनकै कमीका कारण भएको ठहर गर्यो । अदालतले अक्सिजनको आपूर्ति नगरेको कारण हुने मृत्यु अपराध भएको समेत ठहर्यो । अदालतले भन्यो, ‘यो कुनै नरसंहारबाट केही कम छैनु र यसको लागि ती अक्सिजनको खरिद र आपूर्ति गर्नेहरु जिम्मेवार छन् ।’
सोही दिन, दिल्ली उच्च अदालतले केन्द्र सरकारलाई दिल्लीको कोरोना बिरामीहरूलाई मेडिकल अक्सिजन प्रदान गर्ने आफ्नो आदेशको अवज्ञा गर्नुको कारण देखाउन नोटिस जारी गर्दै अदालतले भन्यो, ‘तिमीले सुतुरमृगजस्तो जस्तो बालुवामा आफ्नो टाउको लुकाउन सक्छौ, हामी गर्दैनौ।’
अक्सिजन मा राजनीति ?
मेडिकल अक्सिजनको अभावको सबैभन्दा भयंकर रूप दिल्लीमा देखिएको थियो, तर यो गम्भीर समस्याको समाधान खोज्दा पनि दिल्ली सरकार र केन्द्रको बीचमा युद्धको खेल जारी छ। दिल्ली सरकारले केन्द्रलाई आफ्नो अंशको अक्सिजन पूर्ण रुपमा नदिएको आरोप लगाइरहेको छ । केन्द्रले भने दिल्ली सरकार आपूर्ति श्रृंखला व्यवस्थापन गर्न असक्षम भएको आरोप लगाएको छ । दिल्लीले अक्सिजन ट्यांकरको व्यवस्थापन समेत नगरेको आरोप केन्द्र सरकारले लगाएको छ ।
केन्द्र सरकारले दिल्लीका चार अस्पतालमा प्रस्तावित अक्सिजन प्लान्ट ढिला बन्यो किनकी दिल्ली सरकारले साइट तयारीको प्रमाणपत्र प्रस्तुत गरेन। त्यस्तै, रेलवे मन्त्रालयले पनि दिल्ली सरकारले ‘अक्सिजन एक्सप्रेस’ को लागि क्रायोजेनिक ट्यांकर प्रदान नगरेको आरोप लगाएका छन्् ।
दिल्ली सरकारले यी आरोपलाई झुट भन्दै केन्द्र सरकारले अक्सिजन प्लान्ट स्थापना गर्न गरेको असफलता लुकाउन यस्तो कुरा गरिरहेको आरोप लगाएको छ ।
अप्रिल २३ मा राज्यका मुख्यमन्त्रीहरूसँग प्रधानमन्त्रीको सम्मेलनमा दिल्लीका मुख्यमन्त्री अरविन्द केजरीवालले प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीसँग राजधानीका अस्पतालहरूलाई अक्सिजनको आपूर्ति सुनिश्चित गर्न हात मिलाउन बिन्ती गर्दै छिमेकी राज्यहरूले अक्सिजन रोक्न लागेको आरोप लगाए ।
उनले सम्मेलनलाई प्रत्यक्ष प्रसारण गरे। प्रधानमन्त्री मोदीले केजरीवाललाईभनेका थिए कि उनको बैठकको प्रत्यक्ष प्रसारण देखाउनु परम्परा र प्रोटोकलको विरुद्ध हो र यो अन्यायपूर्ण छ। यसको जवाफमा केजरीवालले भने कि भविष्यमा यसलाई लिएर उनी सचेत रहनेछन्।
यसैबीच केन्द्रीय स्वास्थ्यमन्त्री डा. हर्षवर्धनलाई दिएका पत्रमा दिल्लीका उपमुख्यमन्त्री मनीष सिसोदियाले भनेका छन् कि केही राज्यहरू ‘जंगलराज’को कारण अक्सिजन दिल्ली पुग्न सकेको छैन। सिसोदियाले हरियाणा र उत्तर प्रदेशको नाम लिदै भने कि ती राज्यहरूमा अक्सिजन प्लान्टमा पुलिस अधिकारी र वरिष्ठ प्रशासनिक अधिकारीहरू खटाइएका छन् जसले अक्सिजनको आपूर्तिलाई अन्य राज्यहरूमा पुर्याएका छन्।
अक्सिजनको अभाव किन छ ?
यसमा कुनै शंका छैन कि अचानक कोरोना संक्रमित मानिसहरुको संख्यामा अचानक वृद्धि भएको कारणले अस्पतालहरुमा मेडिकल अक्सिजनको आवश्यकता अचानक बढेको छ।
तर राष्ट्रिय राजधानी दिल्लीमा उत्तर वा पश्चिम भारतका धेरै राज्यहरूमा अक्सिजनको कमीको मुख्य कारण यो हो कि अधिकांश अक्सिजन पूर्वी राज्यहरूमा ओडिशा वा झारखण्डमा उत्पादन हुन्छ र यस अक्सिजनलाई दिल्लीसम्म जान १५०० किलोमिटरको यात्रा गर्नुपर्छ ।
साकेत टिक्कू अखिल भारतीय औद्योगिक ग्यास निर्माता संघ (एआईआईजीएमए) का अध्यक्ष हुन्। गत वर्ष, उनी भारत सरकारको वाणिज्य र उद्योग मन्त्रालयको समितिको सदस्यको रूपमा नियुक्त भएका थिए जसलाई कोविड १९ महामारीको क्रममा चिकित्सा अक्सिजनको पर्याप्त आपूर्ति सुनिश्चित गर्ने जिम्मेवारी सुम्पिएको थियो।
बीबीसीसँग कुरा गर्दै टिक्कूले गत वर्ष जनवरी, फेब्रुअरी र मार्च महिनामा भारतको चिकित्सा क्षेत्रमा कोविड महामारीको सुरु हुनु अघि प्रतिदिन ८५० टन अक्सिजनको प्रयोग भइरहेको बताए । उनले भने, ‘अप्रिल २०२० बाट यो माग बढ्न थाल्यो र सेप्टेम्बर १८ सम्म हामीले दैनिक तीन हजार टन उत्पादन गर्न थाल्यौं।’
सकैट टिक्कू भन्छन्, ‘कोभिडको महामारी कम भएपछि अक्टोबर २०२० देखि अक्सिजनको माग घट्न थाल्यो। फेब्रुअरी ११ सम्म हामी हरेक दिन १,२०० टन मेडिकल अक्सिजन प्रयोग गरिरहेका थियौं। त्यसपछि माग अचानक बढ्यो र आजको रूपमा मिति, हामी ८ हजार टनभन्दा बढी अक्सिजन प्रयोग गर्दैछौं। यो कहानी ८५० टन प्रति दिनदेखि ८००० टनसम्म यात्रा गर्दैछ।’
विश्वमा जस्तै, अक्सिजन पनि उद्योग क्षेत्रमा विशेष गरी भारतको स्टील उद्योगमा प्रयोग गरिन्छ। विश्वव्यापी, रुपमा ८५ प्रतिशत अक्सिजन उद्योगहरूमा प्रयोग गरिन्छ र १५ प्रतिशत अक्सिजन मात्रै चिकित्सा प्रयोगमा। तरल अक्सिजन क्रायोजेनिक कन्टेनरमा एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा सार्न सकिन्छ।
भारतमा अक्सिजन संकटको प्रमुख कारण क्रायोजेनिक कन्टेनरहरूको सीमित उपलब्धता हो। टिक्कू भन्छन् कि यदि हामी आज नयाँ क्रायोजेनिक कन्टेनरहरू बनाउन आदेश दियौं भने उनीहरूको डेलिभरी दिन ५ देखि ६ महिना समय लगाउँछन्।
उनी भन्छन्, ‘तार्किक चुनौती भनेको हाम्रो अक्सिजन भण्डारण ठीक ठाउँमा छैनन्। यदि यो भण्डार दुर्गापुर, भिलाई वा राउरकेलामा राखिएको थियो भने यसलाई उत्तर वा पश्चिम भारतको राज्यमा ल्याउन सकिन्थ्यो । ूअक्सिजन ट्यांकरको अभावको कारण सरकारले तरल नाइट्रोजन र आर्गन ट्यांकरलाई अक्सिजन बोक्न अनुमति दिएको छ।’
टिक्कुका अनुसार अप्रिल ८ मा भारत सरकारले ऐतिहासिक निर्णय लिए जुन औद्योगिक अक्सिजनलाई चिकित्सा उद्देश्यका लागि प्रयोग गर्न दिइयो। उनी भन्छन्, ‘औद्योगिक र मेडिकल अक्सिजन झण्डै उस्तै हो। मेडिकल अक्सिजनले केवल केही चीजहरूको ख्याल गर्नुपर्दछ। यो निर्णय भारतका ड्रग कन्ट्रोलर जनरलको सहमतिबाट लिइएको थियो र यसैले आज हजारौंको ज्यान जोगियो किनभने ठूला स्टिल उद्योगहरूले आज अक्सिजन आपूर्ति गर्न सक्षम भइरहेका छन्।’
अक्सिजनको बढ्दो मागको कारण भारतको उत्पादन क्षमता केही दिन अघि ७२०० टन प्रतिदिन भएको थियो। टिक्कु भन्छन् कि यो क्षमता बढ्दै बण््दै ९ हजार टन प्रतिदिन पुर्याइएको छ । तर चिन्ताको विषय अक्सिजनको माग अझै यो भन्दा बढि छ। उनी भन्छन्, ‘यो भन्न सकिन्छ कि केन्द्र र राज्य सरकारहरू गत वर्ष सेप्टेम्बरदेखि यस वर्षको मार्चमा सुतिरहेका थिए।’
भारतमा औद्योगिक र मेडिकल ग्यासको सबैभन्दा ठूलो उत्पादक मध्ये एक आईनोक्स एयर प्रोडक्ट्स प्राइभेट लिमिटेड हो। बीबीसीले आयनक्स एयर प्रोडक्टका निर्देशक सिद्धार्थ जैनसँग वर्तमान अक्सिजन अभावको कारेमा कुरा गर्यो ।
जैन भन्छन्, ‘हाम्रो अगाडि सब भन्दा ठूलो चुनौती भनेको मेडिकल अक्सिजनलाई उत्पादनको स्थानबाट अस्पतालमा सार्नु हो। त्यहाँ अक्सिजनको स्थानबाट अर्को ठाउँमा सार्न धेरै लामो यात्रा गर्नुपर्दछ, त्यसैले अक्सिजनलाई यति टाढा स्थानान्तरण गर्नु आवश्यक छ। यसको लागि धेरै धेरै ठूलो क्रायोजेनिक ट्यांकरहरु चाहिन्छ ।
रेल मन्त्रालयले अक्सिजन ढुवानी गर्न अक्सिजन एक्सप्रेस सुरु गरेको छ। वायुसेनाले खाली कन्टेनरहरू पनि हवाईमार्फत ल्याइरहेको छ। तर सबै कठिनाइहरू यातायातका बारेमात्र होइन।
जैन भन्छन्, ‘कन्टेनरहरू शहरमा आइपुग्दा उनीहरूलाई साना ट्रकमा स्थानान्तरण गर्नुपर्छ जसले अन्ततः अस्पतालहरूमा अक्सिजन पुर्याउँछ। यी अस्पतालहरू कहिलेकाँही धेरै भीडभाड भएको ठाउँमा हुन्छन् र ठूला ट्रकहरूका लागि अस्पतालहरूमा छिर्न सम्भव छैन।’
जैनले यो पनि भन्छन्, ‘अस्पताल भित्रका पूर्वाधार कहिल्यै निर्माण गरिएको थिएन वा त्यस्ता थप भार लिन डिजाइन गरिएको थिएन ।’ उनी भन्छन्, ‘माग दश गुणा बढेको छ, अक्सिजन पाउने पूर्वाधार पहिले जस्तै छ। अक्सिजनका लागि अस्पताल प्रणालीमा भएको बढ्दो दबाबको कल्पना गर्न सक्नुहुन्छ। यो केस अक्सिजन पठाउन मात्र हो। यो प्राप्त गर्ने बारेमा होइन।’
जैनका अनुसार आईएनओएक्स कोविडले महामारी शुरू हुनुभन्दा अघि प्रतिदिन करिब ४०० टन मेडिकल अक्सिजन आपूर्ति गर्दै थिए र अहिले दिनमा २७०० टन आपूर्ति गर्दैछ।
उनी भन्छन्, ‘हामीले हाम्रा बोटहरूमा उत्पादन ३० देखि ३५ प्रतिशतसम्म बढाएका छौं। यो एक ठूलो इन्जिनियरिङ संघर्ष हो र यसको लागि हामीले पर्याप्त मात्रामा पैसा लगानी गर्नुपरेको छ ।’
जैन कोभिड महामारीको सुरु हुनुअघि देशको मेडिकल अक्सिजनको लागि कुल माग एक दिन ७०० टन रहेको बताउँछन् । आज यो माग ७००० देखि ७५०० टन पुगेको उनको भनाई छ । अर्थात् यो १० गुणाले बढेको छ। उनी भन्छन्, ‘मलाई लाग्दैन कि अरु कुनै देशले उपभोग वा मागमा यति बृद्धि भएको छ।’
त्यहि समयमा, टिक्कू भन्छन्, ‘दिल्लीमा अक्सिजन संकट हुनुको एक मुख्य कारण दिल्लीमा अक्सिजन उत्पादन गर्ने प्लान्ट नहुनु हो । दिल्ली सधैं अक्सीजनको लागि छिमेकी राज्यहरूमा निर्भर रहन्थ्यो। महामारीको अघि दिल्लीले प्रतिदिन करिब १००–१२० टन अक्सिजन प्रयोग गर्यो। दिल्लीको अक्सिजन आपूर्ति राजस्थानको भिवाडी, उत्तर प्रदेशको नोएडा, उत्तराखण्डको देहरादुन र हरियाणाबाट आउँदछ।’
तर अहिले केही जिल्लाका प्रमुख जिल्ला अधिकारीले यी प्रणालीलाई काम गर्न दिएका छैनन्। उनीहरूले जिल्लाबाट छिमेकी राज्यहरूमा जाने सवारीहरू रोकिरहेका छन्। जिल्ला अधिकारीहरूले केन्द्रीय गृह सचिवको आदेशलाई सम्मान गरेन भने प्रणाली पतन हुने उनको भनाई छ । उनका अनुसार छिमेकी राज्य दिल्लीको अक्सिजनको आवश्यकता पनि बढेकोले अब दिल्लीले अक्सिजन लिन धेरै टाढा जानुपरेको छ।
उनी भन्छन्, ‘महाराष्ट्र र पञ्जाबले राउरकेलाबाट ट्रक पठाएर अक्सिजन माग्नुपर्छ। उत्तर प्रदेश बोकारोबाट लिइरहेको छ। जब अरु राज्यहरू जानु पर्ने हुन्छ, दिल्ली पनि जानुपर्छ।’
अक्सिजनको विनाश
टिक्कु र जैन दुबै सहमत छन् कि देशले न्यायोचित ढंगले अक्सिजन प्रयोग गर्न सिक्नुपर्छ।
जैन भन्छन्, ‘हामीलाई अक्सिजन डाक्टरहरू चाहिन्छ कि त्यहाँ अक्सिजनको फोहोर छैन भनेर निगरानी गर्न आवश्यक छ। अक्सिजन एक रंगहीन, गन्धहीन ग्यास हो जसले तपाईंलाई हानि गर्दैन। यदि तपाईं आफ्नो अनुहारबाट मास्क हटाउनुहुन्छ र बाथरूममा जानुहुन्छ भने, अक्सिजनबाट मास्क हावामा चुहिन थाल्छ। तपाईंलाई अक्सिजन मोनिटर चाहिन्छ कि बिरामीले मास्क हटाएपछि अक्सिजन आपूर्ति बन्द हुन्छ।’
जैन पनि भन्छन कि अक्सिजनको फोहोर ती क्षेत्रहरुमा बढ्दै छ जहाँ अक्सिजन पहिले अस्पतालमा धेरै प्रयोग भएको छैन। ‘सबैलाई अक्सिजन सिलिन्डर प्रयोग गर्ने अनुभव हुँदैन र भल्भ कहिले बन्द गर्ने र खोल्ने हो भन्ने कुरा थाहा छैन,’ उनी भन्छन्।
टिक्कु भन्छन्, ‘अक्सिजनलाई विवेकीपूर्वक प्रयोग गर्नु आवश्यक छ। बिरामीहरूलाई अक्सिजन प्रवाह कुन दरमा दिइन्छ भन्ने प्रश्न हो। केही राज्यहरूमा प्रति मिनेट ६० लिटर अक्सिजन दिइन्छ र धेरै मात्रामा अक्सिजन खपत हुन्छ। स्वास्थ्य मन्त्रालय राज्यले प्रवाह अक्सिजन बिरामीहरूलाई दिनुपर्ने बताउनु पर्छ।’
टिक्काका अनुसार कोभिडको सक्रिय केस र अक्सिजनको खपत धेरै राज्यहरूमा धेरै बेमेल छ।
उनी भन्छन्, ‘महाराष्ट्रमा सात लाख मानिस बिरामी छन् र यस राज्यले प्रतिदिन १५०० टन अक्सिजन प्रयोग गरिरहेको छ। गुजरातमा एक लाख मानिस बिरामी छन् र दैनिक १५०० टन अक्सिजन पनि प्रयोग भइरहेको छ। र एक तर्फ केरला हो। जहाँ ३.५ लाख मानिस बिरामी छन् र ३५० टन अक्सिजन पनि प्रयोग गरिंदैन। यदि केरला उत्तम अक्सिजन–प्रबन्धित राज्य हो भने अरू राज्यहरूले पनि यसबाट पाठ सिक्नुपर्छ।’
त्यसोभए के त्यस्तो संकट आउँदैन ?
साकेत टिक्कू भन्छन्, ‘मेडिकल अक्सिजनको उपयोगलाई युक्तिसंगत तुल्याउनुका साथ सरकारले साना वायु विभाजन इकाईहरूलाई पुनः जीवित पार्नुपर्छ जुन प्रत्येक जिल्लामा एकपटक थियो तर बढ्दो बिजुली दरका कारण ठूला कम्पनीहरूसँग प्रतिस्पर्धा गर्न सकेन र बन्द भएको छ।
उनी भन्छन्, ‘यस अक्सिजन संकटको बेला, यी हावा अलग गर्ने युनिटहरूको आवश्यकता महसुस भयो किनकि ३० देखि ४० प्रतिशत अक्सिजन अझै पनि देशमा सिलिन्डरमा उपलब्ध छ। यी बोटहरूलाई पुनर्जीवित गर्नु आवश्यक छ। तिनीहरूलाई माध्यमबाट वा सहयोग गर्नुपर्दछ वा बिजुली दर छुट दिएर। धेरै राज्यहरूमा अक्सिजन बनाउने बोटबिरुवा छैन। त्यस्ता राज्यहरूमा, यी हावा विभाजन इकाईहरू धेरै उपयोगी हुन सक्छन्।’
यस संकटसँग सामना गर्न भारतीय वायुसेनाले खाली क्रायोजेनिक कन्टेनर एयरलिफ्टहरू स्टील प्लान्टमा ढुवानी गर्दैछ र यी कन्टेनरहरू भारतीय रेलका ‘अक्सिजन एक्सप्रेस’ रेलमार्फत अक्सिजनसहित पुनः भरिन्छ।
प्राप्त सूचनाका अनुसार ५ मेसम्म ४० ‘अक्सिजन एक्सप्रेस’ ट्रेनहरूले विभिन्न राज्यमा १६१ ट्यांकरमा करिब २५११ टन अक्सिजन ढुवानी गरिसकेका थिए। यी विशेष रेलहरूले १०५३ टन अक्सिजन दिल्लीमा, ६८९ टन उत्तर प्रदेशलाई, २५९ टन हरियाणालाई, १९० टन मध्य प्रदेशमा र १२३ टन अक्सिजन तेलंगानामा पुर्याए। जानकारीका अनुसार ४०० टन अक्सिजन बोकेका २२ ट्यांकर छिट्टै मध्य प्रदेश, हरियाणा, राजस्थान र दिल्ली पुग्नेछन्।
जबदेखि भारतका अस्पतालहरूमा अक्सिजनको कमी महसुस हुन थाल्यो, देश र विदेशबाट अक्सिजन सम्बन्धित उपकरणहरू जुटाउने काम पनि सुरु भयो।
विदेशबाट मद्दत
भारतीय वायुसेनाले विदेशबाट ५४ खाली क्रायोजेनिक अक्सिजन कन्टेनर र ९०० खाली अक्सिजन सिलिन्डर ल्याएको छ।
हालसम्म २१ क्रायोजेनिक अक्सिजन कन्टेनर सिंगापुरबाट, १८ वटा दुबईबाट, ११ वटा बैंककबाट र ४ वटा फ्रान्कफर्टबाट ल्याइएको छ। त्यस्तै भारतीय वायु सेनाले हालसम्म बेलायतबाट ९०० खाली अक्सिजन सिलिन्डर ल्याएको छ।
भारतमा, भारतीय वायुसेनाले १८० खाली क्रायोजेनिक अक्सिजन कन्टेनर, अक्सिजन सिलिन्डर, अक्सिजन प्लान्ट उपकरण, आवश्यक औषधि र अस्पताल उपकरण एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा पुर्याएको छ।
मे ५ सम्म, भारतीय वायु सेनाको यातायात विमानहरूले भारत बाहिर चार अलग ठाउँबाट अक्सिजन ल्याइरहेको थियो। एउटा विमानले ३५० अक्सिजन सिलिन्डर सिंगापुरबाट एयर बेसमा उडान गरिरहेको छ भने अर्को विमानले तीन क्रायोजेनिक अक्सिजन कन्टेनरहरू बैंककबाट पानागढ़ एयर बेसमा ल्याइरहेको थियो।
यसका साथै एउटा विमानलाई ४ खाली क्रायोजेनिक अक्सिजन कन्टेनर एयरलाइन्टमा बैंककबाट पानागढ़ पठाइएको थियो र अर्को विमानलाई थप ४ क्रायोजेनिक अक्सिजन कन्टेनर बेल्जियमको ओस्टेन्डबाट पानागढ़ एयर बेसमा पुर्याउन खटाइएको थियो।
अर्कोतर्फ उद्योगले अक्सिजनको आपूर्ति बढाउन पनि प्रयास गरिरहेको छ। भारतीय उद्योग परिसंघ (सीआईआई) ले केन्द्र र राज्य सरकारहरूसँग काम गर्न अक्सिजन आपूर्ति श्रृंखलामा टास्क फोर्स गठन गरेको छ। यो टास्क फोर्सले अक्सिजनको यातायात, ग्यास सिलिन्डरहरूको अनुपलब्धता र नीतिस्तरको हस्तक्षेपमा काम गरिरहेको छ।
टाटा समूह, रिलायन्स इन्डस्ट्रीज लिमिटेड, जेएसडब्ल्यू ग्रुप, अदानी, आईटीसी र जिन्दल स्टिल एन्ड पावर जस्ता औद्योगिक कम्पनीहरूले मेडिकल अक्सिजन, क्रायोजेनिक कन्टेनर, पोर्टेबल कन्सेन्टर्स र जेनरेटरको आपूर्तिमा संलग्न रहेका छन्।
(बिबिसी हिन्दीको नेपाली अनुवाद)
